Kulkę w pinballu wystrzeliwuje sprężyna. Gdy pociągasz uchwyt wyrzutnika, ściskasz sprężynę za drążkiem. Gdy puszczasz uchwyt, sprężyna wyrzuca drążek, a ten posyła kulkę wąskim torem na górny koniec pola gry. Im dalej pociągniesz uchwyt, tym mocniej ściśniesz sprężynę i tym silniej kulka wyleci.
Z powrotem w dół sprowadza ją nachylenie. Pole gry nie jest poziome: wznosi się od gracza, w dzisiejszych automatach zwykle o 6,5 stopnia. Grawitacja stale ciągnie więc kulkę do dolnej krawędzi, gdzie między dwiema łopatkami czeka otwór. Łopatki to krótkie dźwignie, którymi sterujesz przyciskami na bokach obudowy i którymi odbijasz kulkę z powrotem w górę. Gdy kulka je minie, wpada w otwór i wypada z gry.
Spis treści
Jak wyrzutnik i nachylenie sterują ruchem kulki
Wyrzutnik to drążek ze sprężyną i małym uchwytem z przodu obudowy. Siłą strzału sterujesz tym, jak daleko pociągniesz uchwyt, czyli jak mocno ściśniesz sprężynę. W wielu automatach przy górnej krawędzi jest cel, który trzeba trafić prosto ze strzału, i wtedy liczy się nawet odrobinę dłuższy lub krótszy ruch uchwytu. Gdy kulka jest w grze, wyrzutnika nie potrzebujesz aż do następnej kulki. Niektóre nowsze automaty mają zamiast niego przycisk, który wystrzeliwuje kulkę elektrycznie.
Nachylenie ustawia ten, kto prowadzi automat, za pomocą wkręcanych nóżek pod obudową. Producenci zalecają około 6,5 stopnia w kierunku od gracza, a na boki pole ma być poziome. Przy większym nachyleniu kulka wraca w dół szybciej i gra jest trudniejsza, przy mniejszym jest wolniejsza. Nachylenie działa przy tym przeciwko wyrzutnikowi: sprężyna posyła kulkę w górę, a grawitacja sprowadza ją w dół. Dokładnie tę zasadę opisał Montague Redgrave już w 1871 roku w swoim patencie na grę stołową z wyrzutnikiem sprężynowym.
Gracze pomagają sobie też, lekko trącając obudowę, żeby trochę popchnąć kulkę. Przed zbyt mocnym potrząsaniem automat ma tilt, czyli zabezpieczenie przed przechylaniem i potrząsaniem. Stożkowy ciężarek wisi w nim wewnątrz metalowego pierścienia, a gdy za mocno potrząśniesz obudową, ciężarek dotknie pierścienia i zamknie obwód elektryczny. Automat wyłącza wtedy łopatki i inne elementy, a kulka stacza się prosto do otworu na dole.
Jak działają łopatki, odbijacze i gumowe procy
Łopatki i odbijacze napędza elektromagnes, który w pinballu nazywa się cewką. To drut nawinięty wokół pustej przestrzeni, w której może się przesuwać metalowy rdzeń. Gdy przez cewkę płynie prąd, powstaje pole magnetyczne i wciąga rdzeń do środka. Rdzeń jest połączony z elementem na polu gry, więc jego ruch zamienia się w uderzenie łopatki lub odbijacza. Gdy prąd przestaje płynąć, sprężyna cofa rdzeń i element.
Łopatka to dźwignia o długości mniej więcej od 3 do 7 centymetrów. Przyciskiem na boku obudowy zamykasz przełącznik, prąd płynie przez cewkę pod polem gry, a jej rdzeń przez mechanizm łączący obraca łopatkę w górę. Cewka łopatki ma dwa uzwojenia i każde wykonuje inną pracę:
- Silne uzwojenie. Daje łopatce gwałtowne uderzenie na początku ruchu. Prąd płynie przez nie tylko krótko, przy dłuższym włączeniu cewka by się przegrzała.
- Słabe uzwojenie. Gdy łopatka osiągnie górne położenie, mały przełącznik pod nią, zwany wyłącznikiem krańcowym, przełącza cewkę na słabe uzwojenie. Ono już tylko trzyma łopatkę w górze, dopóki trzymasz przycisk, i nagrzewa się dużo mniej. Nowsze automaty robią to przełączenie elektronicznie, według czasu.
- Sprężyna. Gdy puścisz przycisk, prąd przestaje płynąć, a sprężyna sprowadza łopatkę w dół.
Dzięki słabemu uzwojeniu możesz zatrzymać i przytrzymać kulkę na podniesionej łopatce, a potem spokojnie wybrać, dokąd ją posłać. Na kierunek i prędkość odbicia wpływasz tym, kiedy wciśniesz przycisk, bo łopatka trafia kulkę w innym miejscu i pod innym kątem.
Odbijacz, po angielsku pop bumper, to okrągły słupek z plastikową spódniczką przy polu i metalowym pierścieniem nad nią. Spódniczka wisi kilka milimetrów nad polem gry. Gdy kulka przetoczy się przez jej krawędź i dociśnie ją w dół, bolec pod spódniczką zamyka przełącznik, a ten włącza cewkę. Cewka gwałtownie ściąga metalowy pierścień w dół, a ten odpycha kulkę. Dzieje się to w ułamku sekundy, więc wygląda to tak, jakby kulka sama odbiła się od odbijacza.
Nad łopatkami po obu stronach stoją dwa trójkątne odbijacze obciągnięte gumą, nazywane procami. Za gumą są przełączniki. Gdy kulka uderzy w gumę, przełącznik włącza cewkę, a dźwigienka za gumą wykopuje kulkę ukośnie w górę, na drugą stronę pola. Starsze pasywne odbijacze nie wystrzeliwują kulki, tylko odbijają ją jak stała przeszkoda.
Każde trafienie rejestruje przełącznik, a automat dolicza punkty. Stare automaty robiły to za pomocą przekaźników i obrotowych bębenków z cyframi, od lat 70. XX wieku robią to układy scalone i wyświetlacze.
Jak pinball wyewoluował ze stołowej bagateli
Przodkiem pinballa jest bagatela, gra stołowa, której pochodzenie przypisuje się Francji. Grano w nią na lekko pochylonym drewnianym stole z dołkami na dalszym końcu. Gracz posyłał kule kijem, a kołki przymocowane do deski odbijały je do dołków z punktami. Od kołków, po angielsku pins, pinball dostał później nazwę.
Decydującą zmianę przyniósł Montague Redgrave, Anglik osiadły w amerykańskim Cincinnati. W 1871 roku otrzymał patent na bagatelę, w której kulę zamiast kija wystrzeliwuje wyrzutnik sprężynowy, taki, jaki automaty do pinballa mają do dziś. Jego stoliki były mniejsze, miały dzwonki, które dzwoniły przy trafieniu, i kolorowe szklane kulki.
W latach 30. XX wieku z bagateli powstał automat na monety. Pierwsze duże sukcesy przyszły w latach 1931 i 1932: małe automaty na ladę z polem gry pod szkłem, całkowicie mechaniczne i bez łopatek. Kulka po strzale tylko spadała między kołkami, aż wpadła do któregoś dołka. Gracz wpływał na nią tylko siłą strzału i trąceniem obudowy.
Elektryczność trafiła do pinballa w 1933 roku. Pierwszym elektrycznym elementem była cewka, która wyrzucała kulkę z dołka z powrotem do gry. W tym samym roku pojawił się też tilt. Na początku była to mała kulka na podstawce, która przy potrząsaniu spadała, a nieco później zastąpił ją ciężarek w pierścieniu, jaki automaty mają do dziś.
Łopatki napędzane elektromagnesem pojawiły się w 1947 roku. Mechaniczne dźwignie obsługiwane ręką niektóre automaty miały już wcześniej, ale dopiero elektryczne łopatki utrzymywały kulkę w grze dużo dłużej. Pierwszy automat z łopatkami napędzanymi elektromagnesem miał ich sześć, rozmieszczonych na całym polu, bo były słabe i nie potrafiły dostać kulki od dolnej krawędzi aż na górę. Rok później pojawił się automat z tylko dwiema łopatkami przy dolnej krawędzi, a na początku lat 50. para łopatek nad otworem na dole stała się standardem. W wielu językach od łopatek nazwę dostał cały automat i mówi się na niego flipper.
W latach 70. przekaźniki i mechaniczne liczniki punktów zastąpiły mikroprocesory i wyświetlacze cyfrowe. Zasada gry jednak się nie zmieniła: sprężyna lub przycisk wystrzeliwuje kulkę, nachylenie sprowadza ją w dół, a łopatki z odbijaczami posyłają ją z powrotem.
Co z pinballa znajdziesz w drewnianych modelach mechanicznych
Pinball opiera się na trzech prostych rzeczach: sprężynie, która gromadzi siłę, dźwigni, która zmienia kierunek i długość ruchu, i pochyłej powierzchni, po której kulka toczy się sama. Te same zasady możesz znaleźć także w drewnianych modelach mechanicznych. Których z nich używa Twój model, dowiesz się z instrukcji i z rysunków, bo każdy model jest zbudowany inaczej. Podczas oglądania skup się na tych miejscach:
- Sprężyna lub gumka. Sprawdź, czy model napędza coś zgromadzoną siłą, na przykład ściśniętą sprężyną lub naciągniętą gumką, podobnie jak wyrzutnik pinballa. Im mocniej ją ściśniesz lub naciągniesz, tym więcej siły zgromadzi i tym gwałtowniej ruch ruszy. Jak mocno ją napiąć, podaje instrukcja; trzymaj się jej.
- Dźwignia i jej oś. Znajdź punkt, wokół którego obraca się dźwignia. Gdy pchniesz dźwignię blisko osi, krótki ruch zamieni się na jej dalekim końcu w dłuższy i szybszy, potrzebujesz jednak do tego więcej siły. Obserwuj, czy dźwignia porusza się swobodnie i wraca do pierwotnego położenia. Jeśli się ociera, sposób szukania tarcia znajdziesz w artykule Mechanizm się zacina: jak znaleźć tarcie i je usunąć.
- Nachylenie toru. Na torze kulkowym nachylenie robi to samo co pole gry pinballa: grawitacja ciągnie kulkę w dół, a stromszy odcinek ją przyspiesza, łagodniejszy spowalnia. Nachylenie wyznacza instrukcja, więc go nie przestawiasz, tylko porównujesz, czy elementy siedzą tak, jak pokazuje instrukcja. Gdy kulka na torze się zatrzymuje lub wypada, pomoże Ci artykuł Tor kulkowy: dlaczego kulka się zatrzymuje lub wypada.
W prawdziwym automacie zauważysz to wszystko nawet bez rozbierania. Kulka po strzale zwalnia, im wyżej się wznosi, a przy górnej krawędzi zawraca w dół. Odbijacz odpycha ją w chwili, gdy przetoczy się przez jego spódniczkę. A gdy przytrzymasz przycisk łopatki, łopatka zostaje w górze, więc możesz na niej zatrzymać kulkę i wybrać kolejny kierunek.
Częste pytania
Co wystrzeliwuje kulkę w pinballu?
Sprężyna w wyrzutniku. Gdy pociągasz uchwyt, sprężyna się ściska, a gdy go puszczasz, drążek wyrzuca kulkę na pole gry. Niektóre nowsze automaty mają zamiast tego przycisk, który wystrzeliwuje kulkę elektrycznie.
Dlaczego kulka zawsze wraca w dół?
Pole gry wznosi się od gracza, zwykle o 6,5 stopnia, a grawitacja ciągnie kulkę do dolnej krawędzi. Łopatki odbijają ją z powrotem, a gdy kulka je minie, wypada z gry przez otwór między nimi.
Jak porusza się łopatka, gdy wciśniesz przycisk?
Przycisk włącza cewkę, czyli elektromagnes pod polem gry, a ten przez mechanizm obraca łopatkę w górę. Silne uzwojenie daje uderzenie, słabe trzyma łopatkę w górze, dopóki trzymasz przycisk, a po puszczeniu sprężyna ją cofa.
Od kiedy pinball ma łopatki na prąd?
Od 1947 roku. Wcześniej niektóre automaty miały tylko mechaniczne dźwignie, a w wielu kulka tylko spadała między kołkami do dołków. Pierwszy automat z elektrycznymi łopatkami miał ich sześć, para łopatek przy dolnej krawędzi utrwaliła się na początku lat 50.